غزل شمارهٔ ۶۱

برداشت: بد به‌حال چشمی که روی تو را ندیده است یا دیده اما پس از آن به‌ رخسار دیگری نگریسته‌است. [جناس اشتقاق: دیده، ندیده، دیده / آرایهٔ تکرار: روی / تناسب: دیده، نگریده ] / معنی: اگر چشمی روی تو را ندیده باشد و یا دیده باشد ولی از آن پس به چهره‌ای دیگر نگریسته باشد، موجب تأسف و دریغ است. یعنی جز روی تو نباید به چهره‌ای نگریست. - منبع: شرح غزل‌های سعدی]

برداشت: اگر مدعیان و منکِران، روی زیبای پری را ببینند آن‌وقت می‌فهمند که دیوانه چرا آشفته‌حال شده‌است. { اگر لاف‌زنان عشق تصویری از پری یا معشوقی که عاشق را دیوانه کرده است ببینند، دلیل جامه چاک کردن عاشقان حقیقی را فهم می‌کنند. [ مدّعیان = جمع مدعی به معنی ادعا‌کننده و لاف‌زن و کسی که دعوی هنر و عشق کند ولی کم‌مایه و دروغگوست. / نقش = نشان، اثر، عکس و تصویر / پری = جنّ مؤنّث که موجودی است از عالَم غیر مرئی که با جمال خود انسان را می‌فریبد. ] - منبع: شرح غزل‌های سعدی }

برداشت: به‌به! این کیست که از زلف سیاهش نیم‌دایره‌ای بر خورشید رخسار کشیده‌است؟ { آن زیبارو کیست که گیسوان سیاه و معطّر او بر گِرد چهرهٔ درخشانش نیم‌دایره‌ای ایجاد کرده است. [ مُشک = ماده‌ای است سیاه‌رنگ که در زیرِ شکم جنس نرِ آهوی خُتن قرار دارد و بسیار خوشبو و معطر است. ] - منبع: شرح غزل‌های سعدی }

برداشت: ای عاقل‌، که هنوز عاشق نشده‌ای؛ اگر پایت به‌سنگ برآید آنوقت می‌فهمی که چرا فرهاد، کوه کند! { ای عاقل که عشق را فهم نمی‌کنی، اگر روزی پایت به سنگ عشق برخورد کند، علّت سنگ بریدن فرهاد را درخواهی یافت. [ بریدن = کندن و شکافتن / پای به سنگ برآمدن = کنایه از گرفتار گشتن و مأیوس و نومید شدن ] _  فرهاد = عاشق شیرین و رقیب خسرو پرویز بود. در متون تاریخی و ادبی کهن اشاره‌ای به شخصیّت او نشده است. تنها در برخی از کتاب های کهن نام را به عنوان فرهاد حکیم که مهندس بود و کار ساختن برخی از نقوش در بناهای عصر خسرو پرویز به او منسوب است، می‌توان یافت. از قرن ششم هجری به بعد که نظامی در داستان خسرو و شیرین ماجرای عشق او و شیرین را به نظم درآورده است، شهرت فرهاد در ادب فارسی به جایی رسید که از خسرو نیز معروف‌تر شد. شخصیّت فرهاد در هاله‌ای از افسانه به عنوان مظهر پاکبازی و عشق همچون اسطوره‌ای در شعر و ادب فارسی جاویدان شده است. بر طبق افسانه‌ها فرهاد شیفتهٔ شیرین (معشوقهٔ خسرو) شد و خسرو او را به کندن کوه بیستون واداشت. فرهاد با شوق و توانایی خاصی بدین کار پرداخت و پاره‌های سنگین و عظیم کوه را که صد مرد از برداشتن آنها عاجز بودند، می‌کند و می‌افکند. پیرزنی به دروغ خبر مرگ شیرین را به او رساند و فرهاد با شنیدن این خبر از حسرت تیشه بر فرق خود فرود آورد و جان باخت. » (فرهنگ اساطیر) - منبع: شرح غزل‌های سعدی }

برداشت: آن‌کس که سخن‌گفتن شیرین را نشنیده، بر دل فرهاد‌، مهربان نیست و عشق او را درک نمی‌کند.

برداشت: کسی در این شهر نیست که عاشق ابروی تو نشده و از کمان ابروی تو‌، قلبش همچون قلب کبوتر نتپد. { از دست کمان ابروی تو که با مهرهٔ چشمانت دل‌ها را نشانه رفته است، در شهر هیج دلی یافت نمی‌شود که مثل کبوتر به لرزه نیفتاده باشد. [ کمان‌مهره = کمان مهره‌اندازی است که کمان گلوله باشد / بَر = سینه / در این بیت «ابرو» از جهت هلالی بودن به «کمان‌مهره» تشبیه شده است ] - منبع: شرح غزل‌های سعدی }

برداشت: نمی‌توان درخت خوش‌قامت تو را وصف کرد؛ معلوم است که کسی نتوانسته‌است از این درخت میوه بچیند! { وهم و گمان هم درنمی‌یابد که او چه معشوق پسندیده و دلخواهی است. چنین پیداست که هنوز دوشیزه است و دست کسی به دامن او نرسیده است. [ مطبوع = دلپذیر، زیبا / درخت = منظور درخت سرو است چرا که در ادبیات قامت معشوق به سرو مانند شده است. ] - منبع: شرح غزل‌های سعدی }

برداشت: قدرت طراحی و زیبایی‌آفرینی خداوند‌، در رخسار تو همچون رخسار در آینه آشکار است.

برداشت: ما از تو، جز تو چیزی نمی‌خواهیم؛ (از تو حلوا نمی‌خواهیم) حلوا را به‌کسی بده که عاشق نشده‌است.

برداشت: با این همه بلایی که به‌سان باران بر سر سعدی ریخته است. تعجبّی ندارد اگر از چشمان او که مثل خانهٔ باران‌خورده است، آب چکیده باشد. [ در این بیت «بلا» به «باران» و «چشم» به «خانه» تشبیه شده است. ] - منبع: شرح غزل‌های سعدی / دکتر محمدرضا برزگر خالقی / دکتر تورج عقدایی