غزل شمارهٔ ۴۰

برداشت: من آن‌قدر سرمست و پریشان موی تو و آشفته بوی توام که از هرچه در این جهان وجود دارد، بی‌خبر و غافلم.

برداشت: از روزی که تو را دیده‌ام، چشمان من دیگر کسی به جز تو را نمی‌بیند، (ابراهیم) خلیل (بت‌شکن) وجود من، همه بت‌های آزری (نام عموی حضرت ابراهیم که بت‌پرست بود) و دروغین را شکسته است. { از روزی که به وجودت پی بردم و تو را شناختم، دیگر چشمانم را به روی کسی باز نمی‌کنم. گویی همانند ابراهیم خلیل که تمام بت‌های ساختهٔ آزر را در هم شکست و به خدای واحد روی آورد. [ برشدن = بلند شدن، برخاستن، بالا رفتن / خلیل = دوست و یار، لقب حضرت ابراهیم (ع) / آزر = در آیه 74 سورهٔ انعام، نام پدر حضرت ابراهیم (ع) ذکر شده که پیشهٔ بت‌تراشی داشته و از اینرو به او درودگر و نجّار گفته‌اند. در تورات نام پدر حضرت ابراهیم (ع) تاره است و آزر را عموی ابراهیم گفته‌اند. با توجه به اینکه در اعتقادات شیعه پدر پیامبر یا امام نمی‌تواند کافر باشد لذا آزر را عموی ابراهیم می‌دانند. ] - منبع: شرح غزل‌های سعدی }

برداشت: از دست خیال تو نمی‌توانم بخوابم و درست همانطور که نمی‌توان در به روی آشنایان بست، قادر نیستم از حضور خیالت در ذهنم جلوگیری نمایم. [ مجال = فرصت و امکان / خیال = عکس و تصویر، تصوّر چیزی در ذهن هنگامی که در جلو چشم نباشد، تصویر معشوق / شایستن = لایق و سزاوار بودن / آشنایان = دوستان و یاران ] - منبع: شرح غزل‌های سعدی

برداشت: گرفتاران قفس همواره برای رهایی خویش به جستجوی درِ قفس می‌پردازند. امّا تا عمر دارم، خود را از کمند تو رها نمی‌سازم. - منبع: شرح غزل‌های سعدی

برداشت: بنده کسی هستم که دل به «یکی» بندد و وابسته و دلبستهٔ «یکی» باشد و از دل دادن به هزار جای رهایی یابد. [ دولت = بخت و اقبال، سعادت / پای‌بند = اسیر و گرفتار، عاشق / متعلّق شدن = وابسته و دلبسته شدن ] - منبع: شرح غزل‌های سعدی

برداشت: من مطیع فرمان توام، حتی اگر دلم را به آتش بکشی، من اسیر اراده توام، حتی اگر بخواهی که تنم را در هم بشکنی. { اگر بخواهی دلم را به آتش کشی، در برابر تو سر فرود می‌آورم و اگر مایل باشی تنم را مجروح سازی، به حُکمت تن می‌دهم. [ خستن = آزرده و رنجور کردن ] - منبع: شرح غزل‌های سعدی }

برداشت: کسی که از بامداد الست، شراب عشق و میثاق را گرفته و نوشیده باشد، آنچنان سرمست می‌گردد که تنها در شامگاه قیامت سر از این مستی برمی‌دارد. (یعنی این عشق، ابدی و آسمانی است). { کسی که از بامداد الست شراب عشق و میثاق را از دست وی گرفته و نوشیده باشد، آنچنان سرمست می‌گردد که تنها در شامگاه قیامت سر از این مستی برمی‌دارد. یعنی عشق، ازلی و ابدی است. / [ نماز شام قیامت = هنگام نماز مغرب در روز قیامت / اَلَست = آیا نیستم، مأخوذ از آیه 172 سورهٔ اعراف «و پروردگار تو از پشت بنی‌آدم فرزندانشان را بیرون آورد و آنان را بر خودشان گواه گرفت و پرسید: آیا من پروردگارتان نیستم؟ گفتند : آری. گواهی می‌دهیم تا در روز قیامت نگویید که ما از آن بی‌خبر بودیم.» / بامداد اَلَست = مراد روز ازل است. روزی که خداوند از انسان‌ها پیمان عشق و بندگی گرفت و نیز روزی که سرنوشت انسان بر اساس مشیّت الهی نوشته شد. ] - منبع: شرح غزل‌های سعدی }

برداشت: من مشغول نگاه کردن به توام و دیگران هرکدام مشغول کار خودشان هستند. جمع دوستانی که دور هم نشسته‌اند از مِی و عارفان از دست ساقی (مراد) مست‌اند.

برداشت: اگر تو ای سرو زیبا‌قامت، در جای خود ننشینی، چه آشوب و جنجال‌هایی که در بین دوستان و حاضران بوجود نخواهد آمد.

برداشت: ای برادران عزیز و بزرگان، من را نصیحت نکنید، زیرا کنترل اختیارم از دستم خارج شده و دیگر نمی‌توانم تصمیم بگیرم. (این نشان‌دهنده‌ٔ حالتی از ناامیدی و بی‌اختیاری است که شخص احساس می‌کند دیگر توانایی مدیریت اوضاع را ندارد). / [ شست = زه گیر، انگشتر مانندی که از استخوان و جز آن سازند و در انگشت ابهام کرده و در وقت کمانداری زه کمان را بر آن گیرند. که آن را به اعتبار انگشت ابهام، شست گویند. ]

برداشت: از باران اشکی که از دیدگان سعدی جاری شود بپرهیزید، زیرا وقتی قطره‌ها به هم بپیوندند، به سیلی بزرگ تبدیل می‌شود.

برداشت: چه زیباست نام تو را بر زبان آوردن، ولی افسوس که از ترس این که نام تو دست به دست و دهان به دهان بپیچد، نمی‌توانم نام تو را ببرم.