بخش ۴۵ - داستان حاجی و صوفی

برداشت: شخصی قصد رفتن به حج و کعبه را داشت، رسم حاجیان را بنا کرد و آماده سفر شد.

برداشت: «فزون از غرضِ کار» یعنی پس‌انداز و پول اضافه‌ای که داشت

برداشت: (با خود)گفت: فلان صوفیِ آزادمرد که ترک دنیا کرده است. (آستی و نیز آستن مخفف آستین است و آستین کوتاه کردن یعنی پشت پا زدن و چشم پوشیدن)

برداشت: دلم گواهی می‌دهد که آدم دین‌داری است، اگر دیگران امانت‌دار نیستند او هست.

برداشت: رفت و آن صوفی را به‌دور از دیگران به خانه برد و کیسه دینار را به او سپرد.

برداشت: به او گفت‌: این راز را نگه‌دار و از این محافظت کن تا زمانیکه برگردم، آن‌را به من بازگردانی.

برداشت: استاد راه سفر و بیابان را در پیش گرفت و صوفی آن زر امانتی را برداشت.

برداشت: خدا می‌داند آن کیسه چند دینار بود که دل آن صوفی را ربود و گرفتار کرد!

برداشت: (صوفی با خود) گفت‌: به زر و پول کار خود را آراسته‌کردم و اوضاعم روبراه شد؛ یافتم آن گنجی را که می‌خواستم.

برداشت: زود آن را بخورم و خرج کنم تا آنچه خدا به آهستگی و به‌آسانی به من داد‌، بستگی نکرده است. (بستگی‌: تعلق‌، علاقه || بندشدگی)

برداشت: گره کیسه زر را گشود و حق طرب و عیش و لذت را چند شب بجا آورد.

برداشت: هرچه زر و دینار بود، خرج شکم کرد و شکم‌پرستی پیشه‌کرد. (یا شکم را چاق کرد)

برداشت: با دست کردن در آن کیسه زر، زلف بتان زیبارو را به‌چنگ آورد و راه بی‌دینی در پیش گرفت.

برداشت: خرقه شیخانه و صوفیانه او پاره‌پاره گشت و آن‌را باخت ( و بی‌اعتبار شد) برای او یک دل غمگین ماند و شرمندگی فراوان.

برداشت: (با آن پول) چنان خورد و شکم را از (داغ و) عزا درآورد و شهوت راند که (داغ و) نشانی از صید (پول) بجای نگذاشت و دیگر توان شهوت‌رانی نداشت.

برداشت: حاجی ما وقتی که از سفر برگشت، با شتاب به سوی آن هندو تاخت.

برداشت: گفت بیاور و آن‌را به من ده ای آدم دانا! گفت‌: چه؟ گفت: زر‌؛ صوفی گفت: ساکت باش.

برداشت: بخشنده باش و لجبازی را رها کن؛ از آدم بی‌چیز و از ده خراب چه کسی خراج و مالیات می‌گیرد؟!

برداشت: آن کیسه زر خرج شد با آرزو از پی آرزو؛ آدم بی‌چیز و فقیر کجا و بدره زر کجا؟!

برداشت: تا حالا هیچ‌کس از ترک، غارت نبرده است، کسی به هندو رخت و اسباب و کالا به امانت نمی‌سپارد.

برداشت: پولی که به من سپردی ایمانم را بر باد داد و از آن گناهی که بر من نشست خرد شدم. (رُکنی یعنی زر رکنی و خالص، منسوب به رکن‌الدوله دیلمی است، رکن دل یعنی ایمان)

برداشت: مصرع دوم یعنی به رسم و آداب صوفیان در گوشه‌ای به پای ایستاد و منتظر بخشایش و آشتی ماند.

برداشت: گفت: بخشش کن که پشیمان شدیم، تا امروز کافر بودیم و امروز مسلمان شدیم.

برداشت: طبع و سرشت جهان بر نقص و خلل بنا نهاده شده است و اگر خطایی و اشتباهی رخ داده است گناه آن بر من است.

برداشت: تا جایی که با صد قیامت، بخشش او حکم کرد که درویش به‌پای ایستاده، برخیز!

برداشت: پول و دارایی خدا چون به خدا بازگشت؛ سخاوت کرد و او را عفو کرد. (سیم‌‌کُشی‌: بذل و بخشش)

برداشت: خود را پند داد که این خواست و حرف را ادامه مده؛ هیچ ندارد، از هیچ چه بگیرم؟

برداشت: از کسی که ریالی ندارد، چه بگیرم؟ از کسی که جز عذر و عذرخواهی هیچ ندارد!

برداشت: این صوفی آنچه که اکنون از آن مال دارد یک میم تو خالی است و الفی ساده و دست‌خالی. منظور کلمه مال است که صوفی از آن فقط «ما‌» (ضمیر ما‌) را داشته است.

برداشت: (پس به صوفی گفت) اگر می‌خواهی که تو را گناه‌بار نکنم و آنچه را که حرام است بر تو حلال کنم.

برداشت: از اینکه خود را آستین‌کوته و قانع نشان دادن اما در عمل دست‌درازی‌، دست بردار و همچون فلک حیله‌گر مباش.

برداشت: هیچ دلی از حرص و حسد پاک نیست، معتمدی در این سرای خاکی و دنیا نمی‌یابی.

برداشت: دین تو، زر و نقدی ارزشمند است آن‌را به ابلیس مسپار، بازوبند مرصّع و جواهرنشان شاهی را به سگ‌بان مده. (یاره‌: بازوبند جواهرنشان)

برداشت: ای دوست گرامی و ارزشمند! اگر سپردی، غرامت با خود توست؛ از مفلس و بی‌چیز هیچ را نمی‌توانی باز بخواهی.

برداشت: اینجا منزل عیب و نقص است تو هنر کسب کن و فضیلت و هنر را توشه کن، دامن دین را بگیر و فراگوشه رو.

برداشت: بی‌درمان یعنی بی‌درهم‌ها و محتشم یعنی ثروتمند

برداشت: وقتی که شحنه و نگهبان این راه‌، خود دزد است؛ پس مفلسی و بی‌بضاعتی از ثروتمندی و دارا بودن بهتر است.

برداشت: از روی جهان‌بینی و علم دیدم که بلای جان زنبور عسل‌، شیرینی اوست.

برداشت: شاید شیر به این دلیل تلخ و بدمزه شد تا ددان و جانوران پس از مرگ او را نخورند!

برداشت: شمع از برخاستن سوخت و ماه از تمامی طلبیدن روی به کاستی نهاد.

برداشت: باد که در این دنیا در امان است از این است که چیزی از دنیا بر‌نمی‌گیرد و تهی‌دست است. (گرگ‌آشتی کنایه است از صلح آمیخته به جنگ، باد با خاک در جنگ و صلح است گاهی خاک را پراکنده و گاهی جمع می‌کند اما در پایان تهی‌دست می‌رود و به همین سبب ایمن است)

برداشت: گویا مرغ ماهی‌خوار هم آگاه است و می‌داند که ماهی‌های پول‌دار را می‌گیرد. (شَمَر یعنی آبگیر و مرغ شمر یعنی مرغ ماهی‌خوار. برق و تلألو پولک ماهی که باعث می‌شود مرغ ماهی‌خوار آن‌را ببیند و شکار کند را نظامی به پول و درهم تشبیه کرده که آفت جان ماهی شده است)

برداشت: وقتی زر و پول معیار زندگی تو شد، دین تو را بر باد می‌دهد و فاتحه پنج نماز تو می‌شود.

برداشت: از راه این نیاز، پاک و وارسته نمی‌شوی، مگر آنکه همچون نظامی پاک‌باز شوی.