بخش ۴ - مناجات و پناه جستن به حق از فتنهٔ اختیار و از فتنهٔ اسباب اختیار کی سماوات و ارضین از اختیار و اسباب اختیار شکوهیدند و ترسیدند و خلقت آدمی مولع افتاد بر طلب اختیار و اسباب اختیار خویش چنانک بیمار باشد خود را اختیار کم بیند صحت خواهد کی سبب اختیارست تا اختیارش بیفزاید و منصب خواهد تا اختیارش بیفزاید و مهبط قهر حق در امم ماضیه فرط اختیار و اسباب اختیار بوده است هرگز فرعون بی‌نوا کس ندیده است

برداشت: ابتدا این حرکت جزر و مد به خاطر توست وگرنه این دریا بی‌حرکت بود، ای بزرگوار.

برداشت: از همان جایی که ما رفت و آمد کردیم، بدون هیچ تردیدی، لطف کن و مرا هم در نظر بگیر.

برداشت: تو با مشکلات خود دست و پنجه نرم می‌کنی، ای مرد، همان‌طور که زنان با سختی‌ها و مصیبت‌ها مواجه می‌شوند.

برداشت: بارها در زندگی با مشکلات و سختی‌ها مواجه شده‌ام، ای پروردگار، تا کی باید این آزمایش‌ها ادامه یابد؟ به من لطف کن و مرا از این وضعیت نجات بده و مرا به دردسرهای بیشتری نینداز.

برداشت: من همچون شتری لاغر و ناتوان هستم که بر پشتش بار گذاشته‌اند، به‌گونه‌ای که شکلی مشابه پالان پیدا کرده‌ام.

برداشت: گاه این جریان به سوی سنگینی می‌رود و گاه به سوی دیگری می‌کشد.

برداشت: از من سختی‌ها و دشواری‌ها را بردار تا بتوانم زیبایی‌های بهشت را ببینم.

برداشت: مانند آن یاران کهف از باغ بخشش بهره‌مند می‌شوم، بیدار نیستم، بلکه در خواب عمیقم.

برداشت: در خواب باشم، چه در سمت راست، چه در سمت چپ، به هیچ‌وجه برنمی‌گردم، جز این که بدون اراده بگویم.

برداشت: ای پروردگار دین، من به هر دو سو، به سمت راست و چپ تو توجه دارم.

برداشت: مدت‌های زیادی را به‌صورت بی‌اختیار و در حال پرواز گذرانده‌ام، درست مثل ذرات ریز هوا.

برداشت: اگر آن زمان و حال را فراموش کرده‌ام، یادگارم در خواب مرگ خواهد بود.

برداشت: از این میخ‌های زنجیرکننده آزاد می‌شوم و به سوی میدان جان حرکت می‌کنم تا از این دنیای مادی عبور کنم.

برداشت: در روزهایی که گذشته، به آن لحظات شیرین یاد می‌کنم، همان‌طور که از دایه‌ام ناز می‌کردم و خواب می‌دیدم ای معشوق.

برداشت: تمام موجودات عالم از اراده و وجود خود فرار می‌کنند و تنها در خلوت خوشحال و سرمست خود به سر می‌برند.

برداشت: در لحظه‌ای که از حالت هوشیاری خارج می‌شوند، عیب و ننگ نوشیدن شراب و دل باختن به آواز را به دوش خود نمی‌گذارند.

برداشت: تمامی دانسته‌ها نشان می‌دهد که این جهان، تجلی زیبایی و افتخار است، اما اگر به افکار و مشغله‌های اختیاری خود توجه نکنیم، در واقع به دوزخی از مشکلات و دردسرها گرفتار می‌شویم.

برداشت: آن‌ها از خود واقعی‌شان فرار می‌کنند؛ یا در حال نوشیدن و مستی، یا درگیر کار و شغلی هستند، ای هدایت‌کننده.

برداشت: نفس از نبود خود رهایی می‌یابد، زیرا در حالت بی‌خودی و بی‌فرمانی قرار گرفته است.

برداشت: نه جنّ می‌توانند از این حصار بگذرند و نه انسان‌ها، در واقع هیچ‌کدام نمی‌توانند از محدودیت‌های زمان فراتر روند.

برداشت: هیچ راه نفوذی وجود ندارد مگر با قدرت هدایت که از عمق آسمان‌های بلند به دست می‌آید.

برداشت: هیچ راهی به هدایت وجود ندارد مگر اینکه با حکومتی باشد که از هراس تیرهای آسمانی حفاظت کند، این روح شخص پرهیزگار است.

برداشت: هیچ کس نمی‌تواند به مقام والای الهی برسد، مگر اینکه از خودگذشتگی کند و به فنا در برابر عظمت خداوند تن دهد.

برداشت: عشق و دیانت عاشقان در عدم و نیستی خلاصه می‌شود و این عدم، اوج و تعالی آسمان نیستی است.

برداشت: من در مسیر عشق، برای طلب و نیاز به پوستین و چارق روی آورده‌ام و این حالت مرا به مانند نمازگزاران در محراب ایاز قرار داده است.

برداشت: هرچند او خودش در دل شاه محبوب بود، اما ظاهر و باطنش نیز لطیف و خوب بود.

برداشت: حسن سلطان به گونه‌ای شده که خالی از خودبزرگ‌بینی، تزویر و کینه است؛ او مانند آینه‌ای می‌درخشد و حقیقت وجودش را نشان می‌دهد.

برداشت: زمانی که انسان از وجود واقعی و حقیقی خود فاصله بگیرد، به بدترین وضعیت و سرانجامی نامناسب دچار می‌شود.

برداشت: این جمله به این معناست که آشتی و فرمان‌برداری ایاز از سلطان، ناشی از ترس از خودپسندی و بلندپروازی است. ایاز به جای اینکه به قدرت خود arrogant باشد، به خاطر ترس از عواقب کبر و غرور، خود را مهار کرده و تسلیم می‌شود.

برداشت: او به تربیت و اصلاح خود پرداخت و توانسته بود بر خودپسندی و خواسته‌های نفس خود غلبه کند.

برداشت: این جمله به این معناست که یا او به خاطر آموزش و یادگیری به این کار مشغول بود، یا اینکه برای هدفی دور از ترس و نگرانی این کار را انجام می‌داد.

برداشت: بیت اشاره دارد به این که شاید به خاطر لطافت نسیم، عشق و زیبایی موجود در زندگی و طبیعت را احساس کنیم. چهارق، که نماد زیبایی و توجه به دقایق زندگی است، نشان‌دهنده این است که حتی در حالت فقدان، وجود عشق و زندگی به روشنی حس می‌شود. به عبارتی، در دل ناپایداری و عدم، هنوز می‌توان به زیبایی‌ها و عشق پی برد.

برداشت: نبود فضا و شرایط، مانع از ورود نسیم خوشبختی و زندگی به این مکان است. تا زمانی که این حالت تغییر نکند، امید به شادی و زندگی تازه نمی‌تواند تحقق یابد.

برداشت: دنیا و دارایی و لباس نفیس در این مرحله به جان راحت‌طلبان تعلق دارد.

برداشت: شخصی زنجیر طلایی را دید و به آن فریب خورد، اما در نهایت در چاهی گرفتار شد و جانش در دشت به خطر افتاد.

برداشت: چهره‌اش به زیبایی بهشت می‌ماند، اما در حقیقت مانند افعی‌ای زهرآگین است و نقش و نگارش همچون گل است.

برداشت: اگرچه مؤمن به جایی که عذاب است آسیب نخواهد دید، اما بهتر است که از آن‌جا دوری کند.

برداشت: اگرچه دوزخ از او دور است، اما در هر حال، بهشت نیز بالاتر از اوست.

برداشت: ای ناقصان، مراقب باشید از این روی زیبا که وقتی در کنار او باشید، ممکن است به دوزخ بیفتید.