بخش ۹۱ - تفسیر قول حکیم: به هرچ از راه وا مانی، چه کفر آن حرف و چه ایمان، به هرچ از دوست دور افتی، چه زشت آن نقش و چه زیبا، در معنی قوله علیه‌السلام ان سعدا لغیور و انا اغیر من سعد و الله اغیر منی و من غیر ته حرم الفواحش ما ظهر منها و ما بطن

برداشت: تمام جهانیان به‌این دلیل غیرتی هستند که حق در غیرت از همه برتر است.

برداشت: او مانند جان و روان است و جهان مثل کالبد و جسم؛ بدی و نیکی کالبد از جان می‌آید.

برداشت: هرکسی که محراب نماز او‌، حقیقت یافت و عین شد پس از آن اگر به‌سوی یافتن ایمان برود، بسوی گمراهی رفته‌است.

برداشت: هر کسی که به‌مقام نزدیک و جامه‌داری شاه برسد اگر پس از آن، مقام «مسؤول خرید» را بخواهد، خسران دیده و زیان‌کار گشته است. (اتجار یعنی خرید و فروش)

برداشت: کسی که هم‌نشین و نزدیک شاه گشت اگر پس از آن، بر در سرای شاه بنشیند حیف و زیان است.

برداشت: وقتی‌که اجازه دست‌بوسی یافت اگر پابوسی کند خطاست.

برداشت: اگرچه سر بر پای شاه نهادن و پابوسی، خدمت است اما در پیش آن خدمت (دست‌بوسیدن)، این اشتباه و خواری است.

برداشت: پادشاه به کسی که او را انتخاب می‌کند، احساس غیرت دارد، به ویژه بعد از اینکه چهره‌اش را می‌بیند.

برداشت: کاه‌خرمن‌: خرمن‌ِ کاه.

برداشت: اصل غیرت‌ها را از حق بدانید؛ بقیه غیرت‌ها، غیرت دیگران‌، چیزی فرعی و ناچیز است؛ آنچه‌که اشتباه نیست و درست است غیرت حق است.

برداشت: توضیح بیشتر این را رها می‌کنم و شروع به شکایت و گله می‌کنم از آن بت زیبای بی‌وفا!

برداشت: می‌نالم زیرا ناله‌ها را دوست دارد و در تمام جهان، بهترین مطلوب او، ناله و غم از بهر اوست.

برداشت: چگونه می‌توانم از دست او شکایت نکنم و ننالم‌، وقتی که در جمع حلقه مستان او نیستم؟

برداشت: چرا تیره و تار و غمگین نباشم وقتی که همچون شب گشته‌ام از دوری خورشید؟

برداشت: ناخوشی و تلخی او در جان من شیرین و دلپذیر است؛ فدای یار دل‌رنجان خود شوم!

برداشت: بر رنج و درد خویش، عاشق هستم؛ برای خشنودی و رضایت شاه یگانه خویش.

برداشت: خاک غم را توتیای چشم می‌کنم تا دریای دو چشم من، پر از مروارید گردد.

برداشت: آن اشکی که مردم به خاطر او می‌ریزند، مانند جواهر گرانبهایی است و مردم فقط آن را به عنوان اشک می‌شناسند.

برداشت: من از عمق وجودم شکایت دارم، اما شکایتم را به زبانی داستان‌وار بیان می‌کنم.

برداشت: دل می‌گوید که از او ناراحت هستم و به خاطر دورویی و نفاقش به راحتی نمی‌توانم بخندم.

برداشت: ای بهترین فرد راستگو، دروازه‌ای هستی که من به آن پناه می‌آورم و به تو اتکا دارم.

برداشت: کجا است جایگاه و مقام معنوی؟ ما و خودخواهی ما کجا هستند، در حالی که آن‌سوی این دنیا، یار و محبوب ما حضور دارد؟

برداشت: ای کسی که جان تو از منیت و خودخواهی آزاد شده است، ای روح لطیف و دلچسب در آدم‌ها.

برداشت: وقتی مرد و زن به یگانگی برسند، آن یکی که در واقعیت، هر دو را در بر می‌گیرد، پدیدار می‌شود؛ زیرا آن موقع، تمایزها و جدایی‌ها از بین می‌رود.

برداشت: این من و تو را برای این ساختی که تو بتوانی با خودت در زمینه خدمت به دیگران競ر کنی.

برداشت: تا زمانی که من و تو بتوانیم به یک وحدت و همبستگی برسیم، در نهایت همه ما به عشق و معشوق واقعی متصل خواهیم شد.

برداشت: این همه موجودات و پدیده‌ها در دنیا وجود دارند، پس ای کسی که بالاتر از هر نقص و کم و کاستی هستی، بیایید و فرمان بدهید. شما از همه‌ی حرف‌ها و ضوابط فراتر هستید.

برداشت: تنها بدن تو می‌تواند تو را ببیند و در خیال خود غم و شادی تو را تصور کند.

برداشت: دل درگیر غم و شادی است، تو نگو که کسی لایق دیدن آن است.

برداشت: او به نوعی وابسته به شادی و غم است و وجودش در این دو احساس زندگی می‌کند؛ به عبارتی دیگر، او از این دو حس بهره‌مند است و در واقعیت به آن‌ها متکی است.

برداشت: باغی که پر از عشق و زیبایی است، هیچ‌کدام از غم و شادی‌های آن حد و مرزی ندارد و میوه‌های بسیار زیادی در آن وجود دارد.

برداشت: عشق از هر دو شرایط یعنی بهار و خزان بالاتر است و همیشه در حالتی شاداب و سرسبز باقی می‌ماند.

برداشت: تو ای زیبارو، از جمال خود به دیگران بفروش و به آن‌ها بیاموز که چطور از زیبایی‌ات استفاده کنند. جان من را که به خاطر تو تکه‌تکه شده است، با کلام خود بازگو کن.

برداشت: چشم و چهره‌ی زیبا و دلربا بر دلم اثر گذاشت و حسی جدید از غم و اندوه در من ایجاد کرد.

برداشت: من او را بخشیدم حتی اگر خونم را بریزد، اما او همواره می‌گریزد زمانی که من می‌گویم بخشیدم.

برداشت: وقتی که از زاری و نالهٔ مردم عادی فرار می‌کنی، چرا بر دل کسانی که غمگین هستند، چیزی می‌افزایی؟

برداشت: ای کسی که هر روز صبح که از سمت شرقی طلوع می‌کنی، مانند چشمه‌ای که از دل زمین می‌جوشد، انرژی و اشتیاقی تازه به وجود می‌آوری.

برداشت: وقتی که به او انگیزه و دلیلی برای رفتن دادی، عشقش به تو را فراموش نکن و ارزش لب‌هایت را نادیده نگیر.

برداشت: ای جهان قدیمی، تو روح تازه‌ای هستی که به جسم بی‌جان و دل نالان زندگی می‌بخشی.

برداشت: از گل صحبت نکن، برای خداوند حرف‌های بلبل را بزن که او از گل جدا شده است.

برداشت: در زندگی، ما به خاطر غم و شادی‌ّها احساساتی نداریم و تنها به خیال و تصور پرداخته‌ایم، بدون اینکه به واقعیت‌های خود آگاهی داشته باشیم.

برداشت: وضعیتی وجود دارد که بسیار نادر است، پس منکر آن نباشید زیرا خداوند توانایی بی‌حد و حصر دارد.

برداشت: به ظاهر انسان‌ها و شرایط زندگی آن‌ها نگاه نکن و آن‌ها را با هم مقایسه نکن؛ زیرا این مقایسه در حالتی که مردم دچار سختی یا لطف هستند، نادرست است.

برداشت: سختی‌ها و خوبی‌ها، و درد و خوشی، همگی از پیشامدهای زندگی هستند. این پیشامدها و اتفاقات می‌آیند و می‌روند، اما آنچه که باقی می‌ماند، حقیقتی است که همواره وجود دارد.

برداشت: صبح فرا رسید، ای صبح، و به خاطر وجود عذر و پناه محبوبم حسام‌الدین از تو درخواست می‌کنم.

برداشت: عذرخواهی از همه، توی جان و روح تو زندگی می‌کنم و زیبایی‌ات مانند درخشش مرجان است.

برداشت: نور صبح درخشید و ما با نور تو در حال نوشیدن می در صبحگاه هستیم.

برداشت: هدیه تو به من چنان است که شراب نمی‌تواند مرا شاد کند.

برداشت: شراب در حال فوران به خاطر درخواست ماست و دنیا به خاطر عقل و تدبیر ما در حال چرخش است.

برداشت: شراب از ما مست شد، نه این‌که ما از آن مست شده باشیم. شکل و قالب ما از آن ماست، نه این‌که ما از آن شکل گرفته باشیم.

برداشت: ما مانند زنبور هستیم و قالب‌ها مانند موم هستند؛ آنها هر جا که بخواهیم، شکل خود را به راحتی تغییر می‌دهند و متناسب با نیاز ما به هر شکلی در می‌آیند.